Γεώργιος Παπανικολάου : Ενας μεγάλος Ελληνας

Η πρόσκληση Βενιζέλου για επιστροφή στην Ελλάδα και η άρνηση των Αμερικανών για τον επαναπατρισμό του

Μπορεί να στερήθηκε την τιμή ενός βραβείου Νομπέλ για το οποίο είχε από πολλούς σημαίνοντες της εποχής του προταθεί, και μάλιστα δύο φορές, ωστόσο το όνομά του συνδέθηκε με εκείνο της ίδιας της ζωής, αφού με το ερευνητικό έργο του χάρισε στις γυναίκες του πλανήτη μας το πολυτιμότερο αγαθό, την υγεία με μια απλή εξέταση για την πρόγνωση του καρκίνου της μήτρας, παρατείνοντας τη ζωή εκατομμυρίων ασθενών προτού καν προλάβουν να νοσήσουν. Ο Γεώργιος Παπανικολάου, γιος γιατρού από την Κύμη της Ευβοίας, υπήρξε από τους σημαντικότερους Ελληνες που διέπρεψαν στο εξωτερικό, τίμησε με το έργο του τη χώρα μας και στις 19 Φεβρουαρίου 1962 πέρασε διά παντός στην αθανασία.


Οι βιογραφικές μαρτυρίες για τον δευτερότοκο γιο του γιατρού, δημάρχου και βουλευτή Ευβοίας και Καρυστίας Νίκου Παπανικολάου αναφέρονται σ' ένα συναισθηματικό παιδί που μεγάλωσε σε μια δεμένη, γεμάτη αγάπη οικογένεια με κλίση μάλλον μεγαλύτερη στη φιλοσοφία και στη μουσική και λιγότερο στην ιατρική επιστήμη, την οποία ακολούθησε από παράδοση βαδίζοντας στα βήματα του πατέρα του. Ο τελευταίος, αντιλαμβανόμενος σχετικά νωρίς το πάθος του γιου του για την έρευνα, φρόντισε να στείλει τον νεαρό, σε ηλικία μόλις 21 ετών, απόφοιτο της Ιατρικής, στη Γερμανία, όπου έλαβε τον τίτλο του διδάκτορος από το Πανεπιστήμιο του Μονάχου στον τομέα της Βιολογίας. Στη Γερμανία ο νεαρός Παπανικολάου επηρεάστηκε από φιλοσοφικά ρεύματα της εποχής και ήλθε σε επαφή με επιφανείς έλληνες λογίους, όπως τον Αλέξανδρο Δελμούζο, τον Γεώργιο Σκληρό, τον λογοτέχνη Κωνσταντίνο Χατζόπουλο κ.ά., με τους οποίους συγκρότησε, ένθερμος δημοτικιστής και ο ίδιος, μια σοσιαλιστικής κατευθύνσεως ομάδα που μπορεί να μη διήρκεσε πολύ αλλά τον οδήγησε κοντύτερα σε εθνικά ιδεώδη της εποχής και στους Βενιζελικούς που κυριαρχούσαν στο πολιτικό στερέωμα στο εσωτερικό της χώρας. Μάλιστα, δεν δίστασε στιγμή να επιστρέψει από το Μονακό όπου εργαζόταν νιόπαντρος ως ερευνητής του Ωκεανογραφικού Ινστιτούτου στην πατρίδα του προκειμένου να λάβει μέρος στον Βαλκανικό Πόλεμο του 1912, μετά τη λήξη του οποίου μετανάστευσε στις ΗΠΑ, όπου εργάστηκε σκληρά επί σχεδόν μισό αιώνα στο Πανεπιστήμιο Κορνέλλ κατακτώντας όλους τους τίτλους της ακαδημαϊκής ιεραρχίας. Σε ηλικία 78 ετών εγκαταστάθηκε στο Μαϊάμι με σκοπό την οργάνωση Καρκινολογικού Ινστιτούτου του οποίου τη διεύθυνση επρόκειτο ν' αναλάβει, αλλ' ατυχώς απεβίωσε το 1962 χωρίς να προλάβει να χαρεί ούτε αυτή την τελετή εγκαινίων του.

Στους διπλωματικούς φακέλους της πρώιμης αμερικανικής περιόδου, πλην μιας ιδιόχειρης συστατικής επιστολής που συνέταξε ο Παπανικολάου στις 20 Ιουνίου 1921 για τη διευθύντρια του ελληνοαμερικανικού σχολείου της Ν. Υόρκης Ηλέκτρα Ζαλούχου και που διεβίβασε στο ΥΠΕΞ τον Ιούλιο του ιδίου έτους (ΑΠ 924) ο επικεφαλής της Ελληνικής Αντιπροσωπείας (Légation Royale De Grèce) στην Ουάσιγκτον Δ. Ρούσσος, εντοπίστηκε εκτενής αναφορά στον κορυφαίο έλληνα ερευνητή μεταξύ των ετών 1918 - 1920, και συγκεκριμένα σε αλληλογραφία των δύο υπουργείων, Εξωτερικών και Παιδείας, περί προσκλήσεως, κατόπιν υποδείξεως και επιθυμίας του ιδίου του Ελευθερίου Βενιζέλου, προς τον Γ. Παπανικολάου να επιστρέψει στην Ελλάδα και να αναλάβει την έδρα Ζωολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Ας σημειωθεί, προς πρόληψη τυχόν παρεξηγήσεων, ότι ο Παπανικολάου, αρνηθείς να ασκήσει την Ιατρική ως θεράπων ιατρός, είχε στραφεί εξαρχής στην ιατρική έρευνα χρησιμοποιών για τον σκοπό αυτόν ως πειραματόζωα, αρχικώς θήλεα εκ του ζωικού βασιλείου και, σε δεύτερο στάδιο, όταν οι έρευνές του είχαν επαληθευθεί, την ίδια τη γυναίκα του Ανδρομάχη Μαυρογένους, απόγονο της θρυλικής Μαντώς Μαυρογένους που παρέμεινε τόσο πιστή και αφοσιωμένη στον ίδιο και στην έρευνά του ώστε συνειδητά αποφάσισε να στερηθεί πλην του προσωπικού της χρόνου και αυτήν ακόμη τη μητρότητα.

Στην πρώτη κρούση της ελληνικής κυβέρνησης τον Ιανουάριο ήδη του 1918 περί του αιτήματος επιστροφής του ερευνητή στη χώρα του, τον Οκτώβριο του ιδίου έτους οι Αμερικανοί θα απαντήσουν αρνητικά με το επιχείρημα ότι στον «ιατρό Παπανικολάου δέον όπως παραχωρηθή άδεια τουλάχιστον έτους ίνα δυνηθή περατώση εργασίαν ήδη αρξαμένην και εξακολούθησι πειραμάτων μεγίστης σημασίας» (Ρούσσος από Ουάσιγκτον ΑΠ 23120, 6 Οκτωβρίου 1918). Κατέληγε δε ως εξής το τηλεγράφημα: «Πανεπιστήμιον απευθύνει ένθερμον έκκλησιν στηριζομένην επί της σπάνεως επιστημόνων, των περισσοτέρων απελθόντων εις στρατόν» (όπ.π.). Αν και το αμερικανικό αίτημα φαίνεται να εγκρίνεται εντός τεσσάρων κιόλας ημερών από τον τότε υπουργό Παιδείας (ΑΠ 43208, Δ. Δίγκας), η εδώ αμερικανική Αντιπροσωπεία (Légation) δεν εφησυχάζει αλλά απευθύνει ρηματική διακοίνωση (αρχικά σε γαλλική γλώσσα) στον τότε ΥΠΕΞ Ν. Νεγρεπόντη (ΑΠ 28738), η οποία περιέργως... χάνεται μέσα στο ίδιο το υπουργείο και επαναποστέλλεται δύο ημέρες αργότερα, τη φορά αυτή γραμμένη σε αγγλική γλώσσα!

Με την εκπνοή του ακαδημαϊκού έτους (1918), αναγγέλλεται στον Παπανικολάου ότι διορίζεται καθηγητής «εν τη τακτική έδρα της Ζωολογίας της Φυσικο-μαθηματικής Σχολής του Εθνικού Πανεπιστημίου δια Β. Διατάγματος εκδοθέντος την 8η Μαΐου και δημοσιευθέντος εις το υπ' αριθμ. 112 φύλλον της Εφημερίδος της Κυβερνήσεως» (ΑΠ 20754Μ Γραφείο Γ. Γραμματέα του υπουργείου Παιδείας). Και ενώ είχαν εξασφαλισθεί τα οδοιπορικά μετακινήσεως του ιδίου και της γυναίκας του, ο διαπρεπής επιστήμων θα παραμείνει αρχικά ασθενής επί ένα εξάμηνο στις ΗΠΑ, λήγοντος του οποίου θα κοινοποιήσει στην ελληνική κυβέρνηση το αίτημά του να του επιτραπεί να παρατείνει επί ολιγόμηνο διάστημα την παραμονή του στο Κορνέλλ προς συμπλήρωση των επιστημονικών μελετών του που είχαν επί δίμηνο διακοπεί λόγω της ασθενείας του, αλλά και καλύτερη προετοιμασία του ιδίου προ της καθόδου του στη γενέτειρά του. Κατέληγε δε ως εξής η επιστολή του:

«Θα ήμην εκτάκτως ευτυχής, αν μοί καθίστατο δυνατόν να συμπληρώσω όλην την ενταύθα εργασίαν μου εντός του τρέχοντος χειμώνος, εις τρόπον ώστε να κατορθώσω να είμαι εις την Ελλάδα προ της λήξεως του παρόντος Ακαδημαϊκού έτους, αλλά φοβούμαι ότι το τοιούτον θα μού είναι ακατόρθωτον, ιδίως μετά την μακράν ασθένειάν μου, η οποία μού εστοίχισεν εις εργασίαν δύο σχεδόν μήνας. Ελπίζω εν τούτοις, ότι εντός του ερχομένου θέρους θα είμαι τελείως έτοιμος προς αναχώρησιν, ούτως ώστε να δυνηθώ να αναλάβω τα καθήκοντά μου από του προσεχούς φθινοπώρου. Διατελώ ταπεινός θεράπων της Υ.Ε. Παπανικολάου».

Οπως αναμενόταν, το αίτημα του Γ. Παπανικολάου έγινε αποδεκτό. Τελευταίο έγγραφο του οικείου φακέλου με ημερομηνία 8 Ιανουαρίου 1920, ΑΠ 1401 και υπογραφή του υπουργού Παιδείας Δ. Δίγκα προς το ΥΠΕΞ αφορά επανάληψη αποφάσεως του Υπουργικού Συμβουλίου (Πράξις 384) του έτους 1918 βάσει της οποίας δινόταν η έγκριση οδοιπορικών επαναπατρισμού του ιδίου και της γυναίκας του.

Ο Γ. Παπανικολάου τιμήθηκε με πλήθος διακρίσεων τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό. Μεταθανατίως του απενεμήθη και το Βραβείο του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών.

Επιστολή
«Διατελώ μετά της προσηκούσης τιμής»
Η ιδιόχειρη επιστολή που συνέταξε ο Παπανικολάου στις 20 Ιουνίου 1921 για τη διευθύντρια του ελληνοαμερικανικού σχολείου της Ν. Υόρκης Ηλέκτρα Ζαλούχου-Anderton έχει ως εξής: «Είναι αναμφισβήτητον ότι η Κα Ζαλούχου διακρίνεται δια την θαυμαστήν της εργατικότητα και ευεργετικότητα και είμαι βέβαιος ότι οιαδήποτε εργασία και αν της ανατεθή θα την εκτελέση μετά μεγάλου ζήλου και θα την φέρη εις αίσιον πέρας» έγραφε, μεταξύ άλλων, ο διαπρεπής επιστήμων, καταλήγοντας «Ολως υμέτερος» και «διατελώ μετά της προσηκούσης τιμής» απευθυνόμενος προς τον έλληνα Γ. Πρόξενο στη Ν. Υόρκη.

Ο τελευταίος πάντως, διαβιβάζοντας με το υπ' αριθμ. ΑΠ 427 την επιστολή Παπανικολάου προς την εποπτεύουσα Αρχή, Légation Royale της Ελλάδας στην Ουάσιγκτον, σημείωνε με άκρα επιφυλακτικότητα: «Εξεταστέον κατά πόσον η προτεινομένη χρησιμοποίησίς της (ενν. της Ζαλούχου) δύναται να πραγματοποιηθή», καθόσον «αι Αμερικανικαί Αρχαί ανέκαθεν και ιδίως τελευταίως ήσαν λίαν ευαίσθητοι εις παν ό,τι ηδύνατο να χαρακτηρισθή ως προσπάθεια ξένων Κυβερνήσεων όπως αντιδράσωσιν εις την λίαν δραστηρίως διεξαγομένην προπαγάνδαν εξαμερικανισμού των εν Αμερική αλλοδαπών», με συνέπεια την υποχρέωση των γονέων «να αποστέλλωσι τα τέκνα αυτών εις τα Αμερικανικά Σχολεία» και τον περιορισμό «διδασκαλίας των ξένων γλωσσών εις μίαν ώραν καθ' εκάστην μετά το πέρας των λοιπών μαθημάτων» (όπ.π.). 

Της κ. Φωτεινής Τομαή (Η κυρία Φωτεινή Τομαή είναι ιστορικός, πρεσβευτής σύμβουλος Α’ στο υπουργείο Εξωτερικών)

Πηγή Το Βήμα

19.2.2012

Γ.Παπανικολάου : Χάρισε ζωή στις γυναίκες όλου του κόσμου

«Ο Ατλας αυτός αντιπροσωπεύει ένα εξαιρετικό επίτευγµα τόσο για τον συγγραφέα όσο και για τον εκδότη. Ο δρ Παπανικολάου είναι ο πρωτοπόρος του πεδίου της Αποφολιδωτικής Κυτταρολογίας και η τεράστια εµπειρία του αντικατοπτρίζεται στην επιλογή του υλικού για το πλήθος των έγχρωµων εικόνων... Η εφαρµογή της Αποφολιδωτικής Κυτταρολογίας στη µελέτη του καρκίνου, των ενδοκρινικών και των µεταβολικών νόσων είναι ακόµη πρόσφατη. Στον εντοπισµό του καρκίνου, η χρησιµότητά της ως ενός πολύτιµου διαγνωστικού εργαλείου είναι ήδη φανερή. Καθώς οι µέθοδοι για τον εντοπισµό των καρκινικών κυττάρων θα βελτιώνονται και το κόστος τους θα µειώνεται, η ευρεία εφαρµογή της Αποφολιδωτικής Κυτταρολογίας θα είναι περισσότερο υλοποιήσιµη. Το βιβλίο αυτό είναι ένα ορόσηµο στην ανάπτυξη του σηµαντικού και ταχέως εξελισσόµενου πεδίου της κυτταρολογικής διάγνωσης».

Τα παραπάνω είναι απόσπασµα από το άρθρο της επιθεώρησης «American Journal of Public Health» (έτος 1954, τεύχος 44, σελίδες 1.086-1.087) σχετικά µε το µνηµειώδες έργο του Γεωργίου Παπανικολάου «Ατλας Αποφολιδωτικής Κυτταρολογίας» το οποίο µόλις είχε εκδοθεί από τις Εκδόσεις του Πανεπιστηµίου Χάρβαρντ.

|||||||| Πωλητής χαλιών

Για τον έλληνα γιατρό που προκειµένου να επιβιώσει αµέσως µετά την άφιξή του στις ΗΠΑ δεν είχε διστάσει να εργαστεί σε πολυκατάστηµα, πουλώντας χαλιά(!), η αναγνώριση είχε επιτέλους έλθει. Τι διαφορά από τον πρώτο καιρό! Πόσο είχε αλλάξει η γνώµη των συναδέλφων του από το 1923, την πρώτη φορά που ο Παπανικολάου περιέγραφε µπροστά σε ένα δύσπιστο ακροατήριο γιατρών τη σχεδόν µη επεµβατική τεχνική η οποία µπορούσε να διαγνώσει τον καρκίνο του τραχήλου της µήτρας και µάλιστα σε πρώιµα στάδια!

Σήµερα που είµαστε εξοικειωµένοι µε το τεστ Παπανικολάου, η ιδέα ότι µε ένα µικρό επίχρισµα κυττάρων ο γιατρός διαπιστώνει αν τα κύτταρα του τραχήλου της µήτρας έχουν υποστεί αλλοιώσεις που προµηνύουν κακοήθη εξαλλαγή και λαµβάνει τα κατάλληλα µέτρα δεν µας ξενίζει καθόλου. Ωστόσο το πρώτο µισό του 20ού αιώνα οι επιστηµονικές παρατηρήσεις του Γεωργίου Παπανικολάου ήταν άκρως πρωτοποριακές και η ιδέα ότι η κυτταρική µορφολογία µπορούσε να αποτελέσει πρώιµο δείκτη καρκινογένεσης χρειάστηκε χρόνο για να γίνει αποδεκτή.

|||||||| Με «πειραματόζωο» τη σύζυγό του

Οι µόνοι που ήταν πραγµατικά πεπεισµένοι από την αρχή ήταν ο ίδιος ο Παπανικολάου και η αφοσιωµένη σύζυγός του Ανδροµάχη (Μάχη) Μαυρογένη, η οποία ήταν απόγονος της Μαντώς Μαυρογένους. Τόση ήταν η αφοσίωση της Μάχης στον Γεώργιο ώστε αποφάσισε να µην κάνει παιδιά για να µπορεί να είναι πάντα διαθέσιµη για κείνον, είτε ως βοηθός του στο εργαστήριο, είτε ως οδηγός στις µετακινήσεις του (ώστε εκείνος να µελετά κατά τη διαδροµή), είτε ως πάροχος τραχηλικού επιχρίσµατος σε ηµερήσια βάση, όταν εκείνος µελετούσε τις αλλαγές του τραχηλικού επιθηλίου κατά τη διάρκεια του έµµηνου κύκλου. ∆εν είναι λοιπόν περίεργο που η έκδοση του άτλαντα, ο οποίος όντως αποτελεί ορόσηµο στη ∆ιαγνωστική Κυτταρολογία, δεν ήταν από τις πλέον χαρούµενες ηµέρες του Παπανικολάου. Τον τίτλο κατέχει µια µοναχική ηµέρα στο εργαστήριο κατά τη διάρκεια της οποίας ο ακούραστος επιστήµονας πρωταντίκρισε καρκινικά κύτταρα στο µικροσκόπιο. Θέλοντας να επιβεβαιώσει τις παρατηρήσεις του σε περισσότερες γυναίκες, ο Παπανικολάου είχε πάρει επίχρισµα από εθελόντριες, κάποιες από τις οποίες υπέφεραν εν αγνοία τους από καρκίνο του τραχήλου της µήτρας. Οπως σηµειώνει σε επιστολή του: «Η πρώτη παρατήρηση καρκινικών κυττάρων στο επίχρισµα τραχήλου της µήτρας µού έδωσε το µεγαλύτερο ρίγος που ένιωσα ποτέ κατά τη διάρκεια της σταδιοδροµίας µου ».

|||||||| Σωτήρια εξέταση

Μισός αιώνας συµπληρώνεται εφέτος από τον θάνατο του Γεωργίου Παπανικολάου, στις 19 Φεβρουαρίου 1962. Μισός αιώνας κατά τη διάρκεια του οποίου πραγµατοποιήθηκε ανυπολόγιστος αριθµός εξετάσεων τραχηλικού επιχρίσµατος και εκατοµµύρια γυναικών διασώθηκαν από τον καρκίνο του ταχήλου της µήτρας. Σύµφωνα µε µετριοπαθείς υπολογισµούς, η θνησιµότητα από αυτόν τον γυναικείο καρκίνο έχει µειωθεί διεθνώς κατά 75% χάρη σε µια εξέταση που, οκτώ δεκαετίες µετά την ανάπτυξή της, παραµένει ακόµη σε ευρύτατη χρήση. Το φαινόµενο αυτό εξηγείται εύκολα: πρόκειται για µια σχετικά απλή εξέταση µε χαµηλό κόστος και µεγάλη αξιοπιστία. Επιπροσθέτως, οι µεταγενέστεροι του Παπανικολάου δεν είχαν και πολλά να κάνουν: η έρευνά του υπήρξε τόσο εµπεριστατωµένη ώστε ακόµη και σήµερα να χρησιµοποιείται για την ταξινόµηση των κυτταρολογικών επιχρισµάτων το σύστηµα των πέντε κατηγοριών που εκείνος προσδιόρισε και στις οποίες έδωσε λατινικούς αριθµούς (έτσι, το αρνητικό επίχρισµα φέρει και σήµερα τον αριθµό Ι, ενώ το έντονα θετικό κατατάσσεται στην κατηγορία IV). Η αναµνηστική πλάκα που υπάρχει στο ινστιτούτο που φέρει το όνοµά του στο Πανεπιστήµιο του Μαϊάµι περιγράφει τον Παπανικολάου ως τον άνθρωπο «που χάρισε ζωή στις γυναίκες ολόκληρου του κόσµου». Για το παιδί που γεννήθηκε στην Εύβοια στα τέλη του 19ου αιώνα, που αγαπούσε τη φύση και τη µουσική και που προτού αποφασίσει να ασχοληθεί µε την Ιατρική είχε φλερτάρει µε τη Φιλοσοφία, αυτή η περιγραφή αποδεικνύει την υλοποίηση ενός ονείρου. «Το ιδανικόν µου δεν είναι να πλουτίσω ούτε να ζήσω ευτυχής, αλλά να εργασθώ, να δράσω, να δηµιουργήσω, να κάµω κάτι τι αντάξιον ενός ανθρώπου ηθικού και δυνατού» είχε γράψει στους γονείς του αµέσως µετά την αναχώρησή του από τα πάτρια εδάφη και την άρνησή του να συνεχίσει το έργο τού επίσης γιατρού πατέρα του για να αφοσιωθεί στην έρευνα. Μετά τον θάνατό του το 1962, το έργο του συνέχισε, για µία 20ετία ακόµη, η σύζυγός του (η Μάχη Παπανικολάου πέθανε το 1982). Για την απόφασή της να αφήσει στην άκρη πιθανά δικά της όνειρα και να αποδεχθεί ολοκληρωτικά τα δικά του έγραψε: «∆εν µετάνιωσα ποτέ για την επιλογή µου... ». Μια επιλογή για την οποία οι γυναίκες όλου του κόσµου είναι ευγνώµονες.

ΣΤΑΘΜΟΙ ΤΗΣ ΖΩΗΣ ΤΟΥ

13.5.1883 Γεννήθηκε στην Κύμη της Εύβοιας.

1898-1904 Φοίτησε στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών.

1907-8 Μετεκπαιδεύτηκε στη Βιολογία στο Πανεπιστήμιο της Ιένας και στο Πανεπιστήμιο του Φράιμπουργκ.

1910 Ολοκλήρωσε τη διδακτορική διατριβή του «Περί των συνθηκών της διαφοροποιήσεως του φύλου των Δαφνιδών» στο Πανεπιστήμιο του Μονάχου.

1910 Νυμφεύτηκε την Ανδρομάχη Μαυρογένη.

1912 Επέστρεψε στην Ελλάδα προκειμένου να λάβει μέρος στους Βαλκανικούς Πολέμους.

1913 Μετοίκησε στις ΗΠΑ. Αρχισε να εργάζεται στο Νοσοκομείο της Νέας Υόρκης.

1914 Προσελήφθη στο Ιατρικό Κολέγιο του Πανεπιστημίου Κορνέλ στο οποίο παρέμεινε ως το 1961.

1928 Δημοσίευσε το πρώτο του άρθρο σχετικά με την αξιοποίηση του κολπικού επιχρίσματος στη διάγνωση του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας.

1943 Δημοσίευσε τη μονογραφία του σχετικά με το ίδιο θέμα.

1954 Δημοσίευσε το μνημειώδες έργο «Ατλας της αποφολιδωτικής κυτταρολογίας».

1961 Μεταφέρθηκε στο Μαϊάμι της Φλόριδας προκειμένου να ιδρύσει το Ερευνητικό Αντικαρκινικό Ινστιτούτο που θα έφερε το όνομά του.

19.2.1962 Πέθανε προτού προλάβει να εγκαινιάσει το Ινστιτούτο.

Της Ιωάννας Σουφλέρη
Πηγή Το Βήμα
1.1.2012