Νάσος Βαγενάς : Η κακή χρήση της θεωρίας ("Θεωριακός ιμπρεσιονισμός")

Υπάρχει ένα σημαντικό θέμα της λογοτεχνικής κριτικής μας που δεν έχει γίνει αντικείμενο προσοχής όσο θα έπρεπε• για την ακρίβεια, ένα θέμα που οι κριτικοί μας αποφεύγουν να το πραγματευτούν. Αναφέρομαι σε ένα κριτικό φαινόμενο που εμφανίζεται από τα μέσα της δεκαετίας του 1980 και συνεχίζεται, με αμείωτη διάθεση, έως σήμερα - ένα φαινόμενο που θα μπορούσαμε να το προσδιορίσουμε με την ονομασία «θεωριακός ιμπρεσιονισμός». Το φαινόμενο δεν εμφανίζεται μόνο στις λογοτεχνικές σπουδές αλλά και σε άλλα πεδία των επιστημών του ανθρώπου, λ.χ. στην ιστοριογραφία, στην ιστορία των ιδεών, στην κοινωνιολογία, στην αρχαιολογία - ιδιαίτερα γόνιμο έδαφος ανάπτυξης βρίσκει στις πολιτισμικές σπουδές. Είναι, δηλαδή, φαινόμενο γενικότερο.

Η ονομασία θεωριακός ιμπρεσιονισμός μπορεί να ξενίζει, γιατί φαίνεται να αποτελείται από μιαν αντίφαση: Η θεωρία, ως συστηματοποιημένη, δηλαδή αντικειμενικότερη μελέτη και γνώση των στοιχείων και των συντεταγμένων που συνθέτουν ένα φαινόμενο, είναι το αντίθετο της υποκειμενικής, προσωπικής προσέγγισης, η οποία στη λογοτεχνική κριτική αποκαλείται ιμπρεσιονισμός. Δεν θα πρέπει να ξεχνάμε ότι ο ιμπρεσιονισμός έχει προσφυώς οριστεί από τον Ανατόλ Φρανς με την περίφημη φράση «οι περιπέτειες της ψυχής ανάμεσα στα αριστουργήματα». Oσο δύσκολος και αν είναι ο ακριβής προσδιορισμός της έννοιας του ιμπρεσιονισμού, δεν θα ήταν ανακριβές να τον ορίζαμε ως τον υψηλότερο βαθμό της κριτικής υποκειμενικότητας, πριν, βέβαια, από την εμφάνιση της κριτικής του νεοπραγματισμού, ο οποίος, στην πραγματικότητα, δεν είναι παρά η πλέον πρόσφατη, μαζί με τον θεωριακό ιμπρεσιονισμό, μορφή ιμπρεσιονισμού, ένας ιμπρεσιονισμός με θεωρητική επικάλυψη. Με θεωρητική επικάλυψη είναι, βέβαια, και ο θεωριακός ιμπρεσιονισμός, όμως με μία διαφορά από τον ιμπρεσιονισμό του νεοπραγματισμού, αλλά και από κάθε άλλη μορφή ιμπρεσιονισμού - διαφορά που καθιστά τον θεωριακό ιμπρεσιονισμό φαινόμενο μοναδικό.

Ποια είναι αυτή η διαφορά; Ο ορισμός του Φρανς μάς βοηθάει να την προσδιορίσουμε ως εξής: ενώ στον συνήθη ιμπρεσιονισμό, στον οποίο συμπεριλαμβάνω και τον νεοπραγματισμό, τα αριστουργήματα στα οποία τελείται η περιπετειώδης περιπλάνηση της ψυχής είναι τα λογοτεχνικά έργα (αυτά προκαλούν την ψυχική περιπέτεια και τον θαυμασμό του κριτικού), στον θεωριακό ιμπρεσιονισμό η προσοχή του κριτικού αποσπώμενη από τα κείμενα αυτά στρέφεται περισσότερο προς - και ο θαυμασμός παράγεται από - τα θεωρητικά κείμενα διά μέσου των οποίων ο κριτικός προσεγγίζει τα λογοτεχνικά έργα. Χρησιμοποιώ το ρήμα «προσεγγίζει» κατ' ευφημισμόν, γιατί τέτοιος είναι ο θαυμασμός προς το θεωρητικό εργαλείο του, τέτοια η λάμψη της θεωρητικής μεθόδου του, ώστε ο θεωριακός κριτικός να μην μπορεί να δει πού ακριβώς πατάει και, αντί για τα λογοτεχνικά εδάφη που επιχειρεί να εξερευνήσει, να περιπλανιέται περισσότερο στα θεωρητικά πεδία που έχουν προκαλέσει τον θαυμασμό του, τα οποία, με τη φεγγοβολή τους, δεν του επιτρέπουν να δει καθαρά εκείνο το οποίο πιστεύει ότι εξερευνά. Το αποτέλεσμα, παρ' ότι εκφέρεται με τη ρητορική ενός υποτιθεμένως εμπεριστατωμένου κριτικού ιδιώματος και ύφους ευρισκόμενου στους αντίποδες του ιμπρεσιονισμού, είναι εξόχως ιμπρεσιονιστικό• εξόχως, με την αρνητική έννοια του επιρρήματος, όχι μόνο γιατί παράγει ένα κριτικό προϊόν αντίθετο από εκείνο το οποίο επιδιώκει, αλλά και γιατί με την επίφαση μιας θεωρητικής εποπτείας και εγκυρότητας συντελεί στη συσκότιση ή, συχνότερα, στην παραμόρφωση του πεδίου το οποίο επιχειρεί να φωτίσει. Ο θεωριακός ιμπρεσιονισμός ανήκει λιγότερο στο λογοτεχνικό είδος της λογοτεχνικής κριτικής και περισσότερο στο λογοτεχνικό είδος της επιστημονικής φαντασίας.

Με τα όσα είπα παραπάνω δεν θα ήθελα να θεωρηθεί ότι διάκειμαι εχθρικά προς τον ιμπρεσιονισμό, ότι πιστεύω πως θα πρέπει να τον απορρίπτουμε εξ ορισμού ως κριτική προσέγγιση• διότι ο ιμπρεσιονισμός στις πιο ευτυχισμένες στιγμές του μπορεί να πλουτίσει τη συνομιλία μας με ένα κείμενο• όπως και δεν έχω τίποτε εναντίον της θεωρίας. Απεναντίας πιστεύω ότι η γνώση της θεωρίας αποτελεί προϋπόθεση για μιαν ολοκληρωμένη προσέγγιση ενός φαινομένου. Το θέμα αυτής της επιφυλλίδας μου είναι η λανθασμένη χρήση της θεωρίας. Μια χρήση η οποία τις τρεις τελευταίες δεκαετίες του αιώνα που μας πέρασε είχε λάβει διεθνώς διαστάσεις μεγαλύτερες από κάθε άλλη φορά εξαιτίας της ανάπτυξης στις ουμανιστικές σπουδές και κατίσχυσης της πολιτισμικής θεωρίας ή λογοτεχνικής θεωρίας ή θεωρίας, όπως επίσης ονομάζονται όλα εκείνα που στεγάζονται υπό τον συνοπτικότερο όρο Θεωρία• χρήση η οποία, παρ' ότι έχει διεθνώς υποχωρήσει, γιατί έχουμε μπει στη «Μετά τη Θεωρία» εποχή, στη χώρα μας παραμένει αμείωτη.

Αυτό που θέλω να πω είναι ότι η λανθασμένη χρήση της θεωρίας είναι περισσότερο βλαπτική από τη μη χρήση της, και ότι ο θεωριακός ιμπρεσιονισμός είναι αποτέλεσμα κακής χρήσης της θεωρίας• κατάχρησης στην οποία οδήγησαν, εν συνεργεία, δύο παράγοντες: η υπέρογκη στην εποχή μας υποτίμηση του θετικισμού, που έχει ως συνέπεια την παραμέληση, έως και την απαξίωση, της έρευνας, και η κραυγαλέα επιθυμία κριτικού νεωτερισμού, η οποία αποτελεί το εμφανέστερο γνώρισμα της καθεστηκυίας σήμερα κριτικής τάξεως στην Ελλάδα, δηλαδή το κύριο χαρακτηριστικό του συντηρητισμού της (όταν όλοι νεωτερίζουν αίρεται η έννοια της πρωτοπορίας: ο νεωτερισμός έχει γίνει ρουτίνα, δηλαδή ακαδημία).

Θα μπορούσε να αναφέρει κανείς πλήθος δείγματα θεωριακού ιμπρεσιονισμού. Ομως αυτό απαιτεί άλλον χώρο από εκείνον μιας επιφυλλίδας.

Του Νάσου Βαγενά

Ο κ. Νάσος Βαγενάς είναι καθηγητής της Θεωρίας και Κριτικής της Λογοτεχνίας στο Τμήμα Θεατρικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Πηγή Το Βήμα

23.9.2012

Εκπαίδευση : Κεντρικό ή περιθωριακό μάθημα?

ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ. Εντονη είναι η φημολογία, σύμφωνα με την οποία στο υπουργείο Παιδείας λειτουργούν διάφορες επιτροπές με αντικείμενο την αναπροσαρμογή των αναλυτικών προγραμμάτων στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Μια από τις επιτροπές αυτές έχει ως αντικείμενο τη Νεοελληνική Λογοτεχνία (Ν.Λ.) και την αναδιάρθρωση της διδακτέας ύλης. Διάχυτη είναι επίσης η φημολογία ότι για το μάθημα της Ν.Λ. μελετάται ριζική ανατροπή και ούτε λίγο ούτε πολύ το κυρίαρχο και βασικό αυτό μάθημα θα τεθεί στην υπηρεσία της γλωσσικής διδασκαλίας. Το πρόσφατο συνέδριο, άλλωστε, στη Θεσσαλονίκη, με την παρουσία και της αρμόδιας υπουργού Παιδείας κ. Αννας Διαμαντοπούλου, εξέπεμψε σαφή, προς την κατεύθυνση αυτή, μηνύματα.

Ετσι, αντί τον κεντρικό κορμό του μαθήματος να τον συνιστά η Λογοτεχνία, που είναι και ο φορέας της γλώσσας, θα συμβεί το αντίθετο: η Λογοτεχνία θα τεθεί στην υπηρεσία του γλωσσικού μαθήματος, αποκόπτοντας έτσι την επικοινωνία του μαθητή με τον δημιουργικό λόγο, με τα κείμενα, δηλαδή, δόκιμων Νεοελλήνων συγγραφέων, όπως αυτοί καταξιώθηκαν ιστορικά μέσα στον χρόνο· με τα κείμενα του Χορτάτζη, του Σολωμού, του Μακρυγιάννη, του Καβάφη, του Σεφέρη, του Ελύτη, του Ρίτσου, του Αναγνωστάκη και τόσων άλλων.

Δεν ξέρουμε αν στην εν λόγω επιτροπή μετέχουν και φιλόλογοι νεοελληνιστές. Είναι, ωστόσο, ζητούμενο αν και η Πανελλήνια Ενωση Φιλολόγων παρακολουθεί το θέμα και ποια είναι η θέση της. Επικαλούμαι το επιστημονικό αυτό όργανο, γιατί σε δύο διαδοχικά συνέδρια, όπου έλαβε μέρος πλήθος φιλολόγων καθηγητών από όλες τις ενώσεις της χώρας, τονίστηκε με έμφαση η ευεργετική επίδραση της λογοτεχνίας στους νέους.

Το σκεπτικό είναι αυτονόητο. Αλλη είναι η αισθητική αξία έγκυρων λογοτεχνικών κειμένων και άλλη η αξία των τεχνητών σχημάτων επικοινωνιακού περιεχομένου, προσαρμοσμένων στους εκάστοτε διδακτικούς στόχους. Τα λογοτεχνικά κείμενα μπορούν να αποτελέσουν μορφωτικό αγαθό με ποικίλες θετικές επιδράσεις στην ψυχοσύνθεση των νέων και κυρίως να συντελέσουν στην αισθητική τους καλλιέργεια, για τούτο και για να υπάρχει αποτέλεσμα, πρέπει να διδάσκονται αυτοτελώς.

Εκ των πραγμάτων, η Ν.Λ. φέρνει τον νέο σε επαφή με την τέχνη και τον πολιτισμό και τον οδηγεί στην ανάπτυξη διαλόγου με τις αξίες που εμπεριέχουν τα καταξιωμένα κείμενα έγκυρων συγγραφέων.

Τις συνέπειες από την υποβάθμιση του μαθήματος εύκολα τις προβλέπει κανείς. Η άσκηση στην ορθή (εκτός και αν δεν υπάρχει ορθή) χρήση της γλώσσας, αποτελεί βέβαια τους σκοπούς της αγωγής· η σπουδή, όμως, της λογοτεχνίας είναι μορφωτικό αγαθό που υπερβαίνει κατά πολύ τη γλωσσική κατάρτιση και τον επικοινωνιακό λόγο, γιατί επεκτείνεται στην ενασχόληση με βαθύτερα διανοήματα και συναισθήματα που συνδέονται με την πιο λεπτή και καίρια γλωσσική έκφραση και επεκτείνεται στην αισθητική καλλιέργεια. Εχει, επομένως, σχέση με την ανάπτυξη της προσωπικότητας του μαθητή και τη βαθύτερη γλωσσική του αγωγή. Γλωσσική αγωγή, όμως, «εν κενώ» είναι αδύνατον να ασκηθεί και μάλιστα με σπαράγματα ποικίλης ύλης, εν πολλοίς δημοσιογραφικά, που αποβλέπουν σε διαφορετικούς στόχους. Το νερό για τη λογοτεχνία είναι νερό. Δεν είναι ούτε υδρογόνο ούτε οξυγόνο, όπως είναι για τον χημικό. Η διάλυση στα συστατικά του, η αποδόμησή του, δηλαδή, είναι θέμα χημικού εργαστηρίου, αντιμετώπιση εντελώς αντίθετη προς τις διαδικασίες που συντελούν στην αισθητική απόλαυση και ομορφιά.

Θεωρούμε για τούτο ουσιαστική, για το μάθημα, τη σύνδεση και των τριών κλάδων, ήτοι της λογοτεχνίας, της έκθεσης - έκφρασης και της γλωσσικής διδασκαλίας και την ένταξή τους υπό κοινή στέγη με επίκεντρο τη λογοτεχνία. Ενα ποίημα του Καβάφη ή του Σεφέρη, με την πολυσημία τους, προσφέρονται όχι μόνο για ερμηνευτική προσέγγιση, αλλά και για γλωσσική. Ενας στίχος του Σολωμού ή μια στροφή του Κάλβου είναι η καλύτερη θεματολογία, προκειμένου για νοηματική ανάπτυξη, με πρόσθετη ωφέλεια την αισθητική ομορφιά και τη βίωση του πολιτισμού μας.

Ο Εμπειρίκος έχει έναν πολύ χαρακτηριστικό στίχο εν προκειμένω: «Πάρε τη λέξι μου. Δώσε μου το χέρι σου» Είναι η αμφίδρομη κίνηση που ανοίγει το κυνήγι της επικοινωνίας μεταξύ αναγνώστη και δημιουργού.

Τούτο σημαίνει ότι η λογοτεχνία μπορεί να ζωντανέψει το σχολείο και να αποτελέσει ένα από τα καλύτερα μορφωτικά αγαθά, φτάνει η πολιτεία να το κατανοήσει και να το θελήσει. Την ευεργετική αξία του μαθήματος είχε επισημάνει άλλωστε, αρκετές δεκαετίες πριν, ο Ευάγγελος Παπανούτσος, όταν, πρώτος αυτός, το συμπεριέλαβε ως εξεταστέο μάθημα για τα ΑΕΙ όλων των κλάδων. Ηταν τότε γενικός γραμματέας του υπουργείου Παιδείας.

Του Γιάννη Παπακώστα

Πηγή Καθημερινή

5.10.2010

Σημείωση δική μας

Κατά τη γνώμη μας το μάθημα της Νεοελληνικής Γλώσσας και Λογοτεχνίας έχει μετατραπεί σε ένα μάθημα καταναγκαστικής επιβολής στους μαθητές της Θεωρίας της Λογοτεχνίας που κάθε άλλο παρά δημιουργεί κίνητρα (σε αυτές τις ηλικίες και ιδιαίτερα σε παιδιά που δεν θα ακολουθήσουν την Θεωρητική Κατεύθυνση) για να αναπτυχθεί  ο συναισθηματικός κόσμος των παιδιών. Ετσι καταλήγουν να μισούν το μάθημα και να βγάζουν το Λύκειο με τις αρνητικότερες εντυπώσεις για τα  κείμενα της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας. Μοναδική εξαίρεση κάποιοι χαρισματικοί καθηγητές οι οποίοι διδάσκουν το μάθημα με έναν ιδιαίτερο τρόπο εισάγοντας τους μαθητές στον μαγικό χώρο της γραφής.

Εκτός λοιπόν από την εμμονή στα Υποκείμενα-Αντικείμενα-Αφηγητές κλπ πιστεύουμε πως καλό θα ήταν μέσω της Λογοτεχνίας να βοηθηθούν τα παιδιά να "ταξιδέψουν" και να αναπτύξουν την φαντασία, την κριτική ικανότητα, να αναπτύξουν τις γνωστικές τους λειτουργίες και γενικότερα να αφεθούν στην ανάγνωση ενός κειμένου απολαμβάνοντάς το.

Εξ άλλου παρά την διαπίστωση της αναγκαιότητας για το κάθε μάθημα να μελετάται με βάση τις αρχές της διαθεματικότητας πολύ λίγοι φιλόλογοι έχουν τολμήσει κάτι τέτοιο. Οι περισσότεροι εμμένουν σε μια άκρως κειμενοκεντρική διδασκαλία που κάθε άλλο παρά ελκυστική είναι. Ελπίζουμε οι όποιες μελλοντικές αλλαγές γίνουν να στοχεύουν προς την σωστή κατέυθυνση για το καλό των παιδιών.

Ισλαμιστές λογοκρίνουν τη...Σεχραζάντ στην Αίγυπτο

Αιγύπτιοι ισλαμιστές θέλουν τώρα να λογοκρίνουν "φιλήδονα" αποσπάσματα από τις "Χίλιες και μία νύχτες", ένα από τα πιο ανεκτίμητα λογοτεχνικά έργα του μουσουλμανικού κόσμου. Πρόκειται για την ίδια χώρα οι ιερωμένοι της οποίας κάποτε ανάγκασαν έναν καθηγητή πανεπιστημίου να πάρει διαζύγιο από τη γυναίκα του επειδή είχε τολμήσει να προτείνει επανερμηνεία του Κορανίου. 

Ο Αϊμάν Αμπντέλ Χακίμ, μέλος των "Ισλαμιστών Δικηγόρων χωρίς Δεσμά", θέλει να λογοκριθούν τα παραμύθια που διηγείται η Σεχραζάντ στις "Αραβικές νύχτες", διότι το έπος "περιλαμβάνει βλασφημίες που δεν μπορούν να γίνουν αποδεκτές από την αιγυπτιακή κοινωνία". "Καταλαβαίνουμε ότι αυτού του είδους η λογοτεχνία είναι αποδεκτή στη Δύση, αλλά εδώ έχουμε διαφορετική κουλτούρα" λέει. Η αλήθεια είναι ότι αυτή η περίεργη ομάδα των ισλαμιστών δικηγόρων κάνει παρόμοιες δηλώσεις πάνω μια δεκαετία, αλλά η ιδέα ότι ο μουσουλμανικός κόσμος δεν πρέπει να διαβάζει για τον Σεβάχ τον Θαλασσινό, τη Σεχραζάντ και τον Αλαντίν είναι εμφανώς γελοία. 

Αλλά και η Σαουδική Αραβία βρίσκεται σε πόλεμο μετά τον φετβά που κήρυξαν σκληροπυρηνικοί κληρικοί που θέλουν να επιβάλουν νέους, ακόμη πιο αυστηρούς θρησκευτικούς κανόνες.

Ο σεΐχης Αντέλ αλ Καλμπάνι, για παράδειγμα, ισχυρίζεται ότι το Κοράνι απαγορεύει τη μουσική -αν και οι σαουδαραβικές Αρχές δεν επιτρέπουν ούτως ή άλλως τις συναυλίες. 

Ετερος σεΐχης, ο Αμπντούλ Μοχσέν αλ Ομπεϊκάν όρισε ότι η γυναίκα δεν έχει το δικαίωμα να περπατάει δίπλα σε έναν άνδρα -αν και πρόκειται για τον ίδιο ιεροδιδάσκαλο που προτείνει τη μείωση σε δύο των πέντε προσευχών την ημέρα, ώστε να διευκολύνεται η ζωή των σαουδαράβων εμπόρων, οι οποίοι υποχρεώνονται να κλείνουν τα μαγαζιά τους πέντε φορές την ημέρα. 

Ποιος θα το πίστευε ότι αυτή είναι η ίδια Σαουδική Αραβία με τη σύμμαχο των ΗΠΑ που προσπαθεί να πολεμήσει τους βομβιστές της Αλ Κάιντα και που φοβάται ότι το Ιράν θα αποκτήσει πυρηνικά όπλα;

Ο Μοχάμεντ Σαλμάουι, πρόεδρος της Ενωσης Συγγραφέων της Αιγύπτου, λέει ότι οι ισλαμιστές θέλουν να πάρουν εκδίκηση από τους διανοούμενους οι οποίοι αγωνίζονται υπέρ της ελεύθερης δημόσιας συζήτησης στο Κάιρο. "Οι Ταλιμπάν κατέστεψαν τα αγάλματα του Βούδα στο Αφγανιστάν και αυτοί οι άνθρωποι εδώ προσπαθούν να καταστρέψουν ένα ανάλογο μνημείο της κληρονομιάς μας" είπε στους "Los Angeles Times". 

Σε μια περίοδο όπου πολλοί υποψιάζονται ότι θα ξεσπάσει ένας νέος πόλεμος ανάμεσα στο Ισραήλ και στη Χεζμπολάχ του Λιβάνου, μοιάζει σχεδόν αδιανόητο να σπαταλά ένας λαός τις δυνάμεις του σε αυτές τις ανοησίες». 

Πηγή Το Βήμα

14.7.2010

Καταλάβαμε τη σημασία της γλώσσας-Η δημιουργία μεταφραστικού εργαστηρίου από μαθητές Λυκείου

Μεταφραστικό Εργαστήρι δημιούργησαν οι μαθητές στο 1ο Γενικό Λύκειο Μαρκοπούλου για να ξεφύγουν από τη σχολική ρουτίνα

«Το Λύκειο δεν προσφέρεται για δημιουργικές δραστηριότητες. Δεν έχουμε τη δυνατότητα να αφήσουμε τη φαντασία μας ελεύθερη, να απαλλαγούμε από την αγωνία του βαθμού. Στο Μεταφραστικό Εργαστήρι είδαμε τα κείμενα με άλλο μάτι. Καταλάβαμε τη σημασία της γλώσσας, ακόμη και της λέξης», λένε οι τελειόφοιτοι στο 1ο Γενικό Λύκειο Μαρκοπούλου που, για πρώτη φορά φέτος, παραβίασαν τα στενά όρια του σχολικού προγράμματος και ασχολήθηκαν με τη μετάφραση.

Αφορμή στάθηκε μία επίσκεψη στο ΕΚΕΒΙ για να γνωριστούν οι μαθητές με επαγγελματίες μεταφραστές. Οταν η φιλόλογος Αθηνά Πέππα τους πρότεινε να μεταφράσουν και οι ίδιοι κάποια ποιήματα, ενθουσιάστηκαν. Ετσι δημιουργήθηκε το μεταφραστικό τους εργαστήρι. «Η συνάντηση με τις μεταφράστριες (την Εφη Γιαννοπούλου και τη Μαργαρίτα Ζαχαριάδου) μας έκανε μεγάλη εντύπωση. Μιλούσαν με τόση τρυφερότητα για τα βιβλία που έχουν μεταφράσει. Κάπως έτσι νιώθουμε κι εμείς. Οταν τελειώνουμε τη μετάφραση ενός ποιήματος και το διαβάζουμε στους άλλους, μας πλημμυρίζει ένα αίσθημα χαράς, νιώθουμε ότι αυτό το κείμενο είναι δικό μας, αποδεικνύει την προσπάθειά μας. Είναι μια ηθική ικανοποίηση».

Και τα μεταναστόπουλα

Στο Εργαστήρι συμμετέχουν τριάντα μαθητές, απ' όλες τις κατευθύνσεις. Η επιλογή των κειμένων γίνεται με βάση την προσωπικότητα και τα ενδιαφέροντά τους. «Αλλα παιδιά είναι πιο εγκεφαλικά, άλλα έχουν φλέβα καλλιτεχνική. Εχουμε επιλέξει ποιήματα τού Γουίτμαν, του Νερούδα, του Μπάιρον, δοκίμια, πεζά, τραγούδια», εξηγεί η κυρία Πέππα. Ο Αντρέας, για παράδειγμα, μεταφράζει στίχους των Pink Floyd και του Jim Morrison. Η Ελένη παιδεύεται μ' ένα απόσπασμα από τη Μήδεια του Ευριπίδη. «Ακούω τόσα χρόνια στο σχολείο για τη Μήδεια και ποτέ δεν είχα πιάσει στο χέρι μου το βιβλίο. Μου το έδωσε η φιλόλογος, κι ένιωσα τέτοια χαρά! Το ξεφύλλισα, το διάβασα, μου δόθηκε η ευκαιρία να δω σε βάθος τι είναι τέλος πάντων αυτή η Μήδεια». Μέσα στο Εργαστήρι γεννήθηκε και η ιδέα να ενταχθούν στην ομάδα τα μεταναστόπουλα του σχολείου. Ο Εριόν από την Αλβανία, αριστούχος μαθητής με έφεση στα Αρχαία Ελληνικά, μεταφράζει Ισμαήλ Κανταρέ και ο Γιούρι από την Ουκρανία δηλώνει συγκινημένος που θα καταπιαστεί με τον ποιητή Ταράς Σεφτσένκο: «Καταλάβαμε ότι η μετάφραση συνδέει τους πολιτισμούς και αναδεικνύει τα κοινά στοιχεία, όπως την αγάπη για τη γλώσσα ή την πατρίδα».

Στο ασφυκτικό τους πρόγραμμα η μετάφραση χωράει αναγκαστικά μόνο από το παράθυρο. «Κλέβουμε είκοσι λεπτά από τα Θρησκευτικά, δέκα λεπτά από το διάλειμμα». Συνήθως εργάζονται σε ομάδες και πάντα συμμετέχει κι ένα παιδί, που δεν γνωρίζει το κείμενο, ως αντικειμενικός κριτής. Στην αρχή μεταφράζουν κατά λέξη. Χάνεται όμως «η αρμονία των στίχων» και το δουλεύουν ξανά και ξανά μαζί με τις καθηγήτριές τους μέχρι να το αποδώσουν σε ωραία ελληνικά. «Δεν είχαμε ξαναδιαβάσει λογοτεχνία στο πρωτότυπο. Στο μάθημα των Αγγλικών έχουμε ένα βιβλίο στείρο, που δεν μας συγκινεί καθόλου. Μαθαίνουμε τους χρόνους, ασκήσεις και πάλι ασκήσεις. Ενώ η μετάφραση μάς αγγίζει».

Συζητούν τους μεταφραστικούς τους προβληματισμούς που δεν διαφέρουν και πολύ από αυτούς των έμπειρων μεταφραστών, αγωνιούν για το ειδικό βάρος των λέξεων. «Σ' ένα απόσπασμα από το ημερολόγιο της Αννας Φρανκ έχει μια φράση, που κατά λέξη θα τη μεταφράζαμε «μια δέσμη αρνήσεων». Καταλήξαμε στο «ένα μάτσο αρνήσεις» κι ας ακούγεται περίεργα. Ταιριάζει στην εφηβική γλώσσα του πρωτότυπου. Στεκόμαστε όμως και σε εύκολες λέξεις. «Ενα μεγαλείο που πέρασε», γράφει ο Μπάιρον. Μήπως όμως αντί για «πέρασε» να γράψουμε «χάθηκε»;».

Δύο μαθητές, που δεν θέλησαν να μεταφράσουν, θα εικονογραφήσουν τα ποιήματα, ενώ κάποιοι άλλοι θα συνοδεύσουν την απαγγελία με κιθάρα και φλάουτο.

Καθημερινότητα

Με τον εφηβικό τους αυθορμητισμό περιγράφουν την καθημερινότητά τους. Τις ατελείωτες ώρες διαβάσματος, την άκριτη αποστήθιση, την εκπαιδευτική καταπίεση. «Μας λείπει ο ελεύθερος χρόνος, μας λείπει να κάνουμε κάτι στο οποίο είμαστε πραγματικοί καλοί, κάτι που θα μας βοηθήσει να βρούμε τι θέλουμε».

Δεν είναι όμως μόνο τα παιδιά που ανακάλυψαν έναν καινούργιο κόσμο μέσα από την μετάφραση. Οι τρεις καθηγήτριες που μετέχουν στην ομάδα μιλούν για μια εμπειρία ξεχωριστή: «Οι γνώσεις των παιδιών στις ξένες γλώσσες τις περισσότερες φορές μας υπερβαίνουν. Οπότε μπαίνουμε κι εμείς σε μια διαδικασία μαθητείας ιδιαίτερα γοητευτική. Αλλάζουν οι ρόλοι και το σχολείο μεταμορφώνεται σε μια ζωντανή στιγμή. Αυτό δηλαδή που θα έπρεπε να είναι».

Pablo Nerud

Σε όλους, σ' εσάς

Σε όλους, σ' εσάς,

Τις σιωπηλές υπάρξεις της νύχτας

Που κράτησαν το χέρι μου στα σκοτάδια, σ' εσάς,

Λάμψεις

Του αθάνατου φωτός, τροχιές αστεριού,

Ψωμί της ζωής, μυστικοί αδελφοί,

Σε όλους, σ' εσάς,

Λέω: δεν υπάρχει ευχαριστώ,

Τίποτα δεν θα μπορέσει να γεμίσει τις κούπες

Της αγνότητας,

Τίποτα δεν θα μπορέσει να περικλείσει τον ήλιο στις σημαίες

Της αήττητης άνοιξης,

Σαν τη δική σας βουβή αξιοπρέπεια.

Στοχάζομαι

Μόνο

Οτι ίσως έχω αξιωθεί τόση απλότητα,

Ενα λουλούδι τόσο άσπιλο,

Που ίσως είμαι εσείς, το ίδιο,

Αυτό το σκεύασμα από χώμα, αλεύρι και τραγούδι,

Αυτό το φυσικό κράμα που ξέρει

Από πού βγαίνει και πού ανήκει.

Δεν είμαι μια καμπάνα τόσο μακρινή,

Ούτε ένα κρύσταλλο θαμμένο στη γη τόσο βαθιά

Που εσύ να μην μπορείς να αποκρυπτογραφήσεις, είμαι μόνο

Λαός, κρυμμένη πόρτα, μαύρο ψωμί,

Κι όταν με υποδέχεσαι, υποδέχεσαι

Τον εαυτό σου, αυτόν τον φιλοξενούμενο

Τόσες φορές χτυπημένο

Και τόσες φορές

Ξαναγεννημένο.

Σε όλα, σ' όλους,

Σε όσους δεν ξέρω, σ' όσους ποτέ

Δεν άκουσαν αυτό το όνομα, σ' αυτούς που ζουν

Κατά μήκος των μακρών ποταμών μας,

Στα ριζά των ηφαιστείων, στη σκιά

Του μαύρου χαλκού, σε ψαράδες και σ' αγρότες,

Σε γαλανούς Ινδιάνους στην όχθη

Λιμνών αστραφτερών σαν το διαμάντι,

Στον τσαγκάρη που αυτή τη στιγμή ρωτά

Καρφώνοντας το δέρμα με γερασμένα χέρια,

Σ' εσένα, που χωρίς να το ξέρεις με έχεις αναμείνει,

Κομμάτι σου είμαι, και σ' αναγνωρίζω και σε τραγουδώ.

Μετάφραση: Αννα - Μαρία Τονικίδου (μαθήτρια Γ΄ Λυκείου).

Επιμέλεια: Αθηνά Πέππα.

Της Αντζης Σαλταμπαση

Πηγή Καθημερινή

10.1.2010