Ο...πάπας της οικονομίας που έφερε την πτώχευση

Το δάνειο κεφαλαιοποιήσεως στην Ελλάδα δόθηκε κατ' απομίμηση ανάλογης λύσης που εφαρμόστηκε για την Αργεντινή. Η τελευταία μέσω του δανείου οδηγήθηκε στη χρεοκοπία. Ετσι, ο σκιτσογράφος των ημερών εκείνων κρίνει πως με το «φούντιγκ» ο Σωτηρόπουλος... ύψωσε στην Ελλάδα τη σημαία της πτωχευμένης Αργεντινής

Λίγο πριν από την τρικουπική χρεοκοπία ένας τεχνοκράτης, όπως θα λέγαμε σήμερα, ανέλαβε να σώσει την Ελλάδα. Ηταν ο Σ. Σωτηρόπουλος, που έφερε τον τίτλο του... πάπα της οικονομίας. Ο "τεχνοκράτης", όπως θα λέγαμε σήμερα. Από τον Μάιο του 1893 και για έξι μήνες, με χρηματοπιστωτικά "κόλπα", ανέβαλε τη στάση πληρωμών. Αλλά όταν απομακρύνθηκε από την κυβέρνηση, τον Οκτώβριο του 1893, άφησε πίσω του ερείπια επί ερειπίων. Απέμεινε στον επανακάμψαντα για έβδομη φορά στην πρωθυπουργία Τρικούπη το "δυστυχώς επτωχεύσαμεν", μετά από δύο μήνες. Οι... σωτήρες, που κλήθηκαν ν' ασκήσουν εξουσία, με αντισυνταγματικό τρόπο, αφού η Βουλή δεν συγκλήθηκε για να πάρουν ψήφο εμπιστοσύνης, αποδείχτηκαν ολετήρες.

Ο γηραιός οικονομολόγος Σωτηρόπουλος, που ορίστηκε πρωθυπουργός από τον βασιλιά Γεώργιο Α', μετά την παραίτηση Τρικούπη (Απρίλιος 1893), είχε αποτύχει ν' αναδειχθεί βουλευτής στις προηγούμενες εκλογές. Εκτός από τη βασιλική εύνοια είχε, όμως, τη στήριξη των "ανεξάρτητων" Δ. Ράλλη - Αθ. Ευταξία και γενικώς του "Τρίτου κόμματος".

Οι δύο τάσεις
Στο μπλοκ εξουσίας είχαν διαμορφωθεί τότε δύο τάσεις. Η μία υποστηρίζει ότι η χώρα μπορεί ν' ανταποκριθεί στις δανειακές υποχρεώσεις "άνευ χρεοκοπίας". Η άλλη ήταν υπέρ του συμβιβασμού με τους δανειστές, έστω και με "ξενικό έλεγχο" των δημοσιονομικών... Η κυβέρνηση Σωτηρόπουλου-Ράλλη-Ευταξία αποδέχθηκε πρόταση των Αγγλων τραπεζιτών για κεφαλαιοποίηση των τόκων (funding). Δηλαδή, αντί τοκομεριδίων, που δεν μπορούσε να καταβάλει η χώρα, να δοθούν ομολογίες ενός νέου δανείου. Τόσο? σύγχρονο είναι ένα από τα σχέδια, που συζητούνται εν έτει 2011 για την "αναδιάρθρωση" του ελληνικού χρέους!

Η μέθοδος είχε εμφανιστεί και εφαρμοστεί στην Αργεντινή δύο χρόνια νωρίτερα, λειτουργώντας ως προθάλαμος χρεοκοπίας... Προκειμένου, λοιπόν, η Ελλάδα "να πορευθή άνευ ελέγχου και

χρεοκοπίας" η κυβέρνηση συνήψε εικονικό δάνειο 100 εκατ. δραχμών από τον οίκο "Χάμπρο" (γνωστό και παραδοσιακό τοκογλύφο της χώρας), με επαχθείς όρους (διπλάσιοι σχεδόν τόκοι από τα διεθνώς κρατούντα και υπέρογκη προμήθεια). Οι δανειστές δεσμεύονταν να εξοφλήσουν τα μισά τοκομερίδια, που έπρεπε να καταβληθούν τους επόμενους μήνες, με "κούρεμα" 35%. Για τον σκοπό αυτό διέθεσαν 5,5 εκατ.

Το ποσό εξαντλήθηκε αμέσως από ομολογιούχους, που έσπευσαν να επωφεληθούν, αφού όλοι θεωρούσαν πως ό,τι συνέβαινε ήταν μια μορφή πτώχευσης. Οι σχέσεις της ελληνικής οικονομίας με το εξωτερικό περιορίστηκαν δραματικά, οι συναλλαγές σχεδόν σταμάτησαν και η χώρα βυθιζόταν στο οικονομικό χάος. Το δάνειο κεφαλαιοποίησης, αντί να επιβραδύνει την πτώχευση, επιτάχυνε την κήρυξή της.

Δέσμευση εσόδων
Οι δανειστές των 100 εκ. επιδίωξαν την ελαχιστοποίηση των ζημιών τους από μια Ελλάδα. Ταυτόχρονα να κερδοσκοπήσουν πριν από την αναπόφευκτη χρεοκοπία. Στο διάστημα αυτό δέσμευσαν, με το νέο δάνειο, τις χρυσοφόρους προσόδους του ελληνικού Δημοσίου. Αφού για την εξυπηρέτησή του εξασφάλιζαν βασικά κρατικά έσοδα (φόροι, προξενικά τέλη κ.ά.)

Επί ένα εξάμηνο η κυβέρνηση, χωρίς να συγκαλείται η Βουλή (την πλειοψηφία είχε ο Τρικούπης) πειραματιζόταν. Στο διάστημα αυτό η αποστροφή για την πολιτική των κομμάτων είχε πάρει πρωτοφανείς διαστάσεις. Ακόμη και φιλελεύθερες προσωπικότητες καλούσαν τον βασιλιά να κηρύξει περίπου δικτατορία.

Πριν, όμως, κηρυχθεί και τυπικά "στάση πληρωμών" χρεοκόπησε η κυβέρνηση και ο Τρικούπης καλείται να βρει την ανεύρετη λύση. Πρώτη πράξη του νέου πρωθυπουργού (Νοέμβριος 1893) ήταν να ακυρώσει το δάνειο κεφαλαιοποίησης. Ηταν όμως απελπιστικά αργά...

Τι του προσάπτουν
"Δολία συναλλαγή σε βάρος της Ελλάδος"

Ο Σωτήριος Σωτηρόπουλος (1820-1898) είχε γίνει διάσημος λόγω της απαγωγής και της αιχμαλωσίας του από ληστές επί 36 μέρες το 1866. Η δημοτικότητά του εδραιώθηκε με τη σύνταξη και την εισήγηση της νομοθεσίας του 1871 για τη διανομή των εθνικών γαιών. Αρχισε να φοιτά στη Φιλοσοφική Σχολή της Αθήνας, αλλά εγκατέλειψε τις σπουδές του.

Διορίστηκε υπάλληλος στο υπουργείο Οικονομικών και αναδείχθηκε γενικός γραμματέας του, πριν γίνει πρώτη φορά υπουργός Οικονομικών (κυβέρνηση Κανάρη, το 1864). "Αχώριστος φίλος και σύντροφος" του Κουμουνδούρου, εκλεγόταν συνεχώς βουλευτής Τριφυλίας και χρημάτισε άλλες πέντε φορές υπουργός Οικονομικών.

Στις αρχές του 1890 συγκρότησε πολιτική ομάδα, φλερτάροντας με το "τρίτο κόμμα", που επιχειρούνταν να συγκροτηθεί τότε από την Αυλή και μεγαλοκεφαλαιούχους, ως εναλλακτική λύση στην κρίση του δικομματισμού. Θεωρούνταν από τους συγχρόνους του έγκυρος οικονομολόγος, αν και ο Τρικούπης έλεγε καυστικά ότι οι οικονομικές γνώσεις του είχαν... αρχαιολογικό ενδιαφέρον!

Οι μεταγενέστεροι ιστορικοί τού αποδίδουν χαρακτηρισμούς κάθε άλλο παρά κολακευτικούς. Τον θεωρούν προάγγελο "απροκαλύπτου πτωχεύσεως" και πρόξενο "ολέθριων συνεπειών". Του προσάπτουν ότι προχώρησε σε "δολία συναλλαγή σε βάρος της Ελλάδος", "εξαπάτησε το ευρωπαϊκό κοινό". Επιπλέον, του αποδίδουν ταπεινά ελατήρια (άνοδος στην εξουσία και εξυπηρέτηση συγκεκριμένων ιδιωτικών συμφερόντων κ.λπ.). "Οπως αποδείχθηκε, συμπεραίνει ο Γ. Κορδάτος, από τη μια μεριά η κυβέρνηση Σωτηροπούλου έγινε όργανο του Χάμπρο και των πίσω απ' αυτόν κερδοσκόπων του Λονδίνου και της Αθήνας και από την άλλη με κομπογιαννίτικη οικονομολογική σοφία προσπάθησε να σκεπάσει τη χρεοκοπία του κράτους".

Το λεξιλόγιο της χρεοκοπίας
Τη δεκαετία του 1890 οι Ελληνες είχαν... ψωμοτύρι το SCRIP και το FUNDING. Οι δύο χρηματιστικοί όροι είχαν εισβάλει στο λεξιλόγιο. Η μία λέξη δήλωνε το περίφημο "δάνειο κεφαλαιοποίησης" (funding) που είχε συναφθεί εκείνη την περίοδο για να γλιτώσει, υποτίθεται, η χώρα την πτώχευση. Η άλλη, τους προσωρινούς τίτλους (scrip) που εκδόθηκαν στο πλαίσιο της συγκεκριμένης δανειακής σύμβασης για την πληρωμή των τοκοχρεολυσίων προηγούμενων δανείων.

Εμειναν στην ιστορία της σάτιρας
Το scrip πολιτογραφήθηκε στη νεοελληνική ως συνώνυμο του σκανδάλου και της απάτης. Χρησιμοποιήθηκε, μάλιστα, ως τίτλος σατιρικής εφημερίδας τότε. Τροφοδότησε την πολιτική σάτιρα όχι μόνο της εποχής, αλλά για πολύ καιρό. Ας σημειωθεί ότι και σήμερα ακόμη το scrip χρησιμοποιείται στην αγορά για κάποιο πιστοποιητικό, που δίνει στον κάτοχό του δικαίωμα ή προνόμιο, το οποίο, όμως, ακόμη δεν έχει πλήρως αποκτήσει.

Του Τ. Κατσιμάρδου
katsimar@yahoo.gr
Πηγή Εθνος
2.7.2011

Από την πτώχευση του 1893 στο Γουδί

Η ιστορική παραδοχή του Χαρίλαου Τρικούπη «Δυστυχώς επτωχεύσαμεν» στις 10 Δεκεμβρίου 1893 σηματοδοτεί ανάγλυφα τη θλιβερή κατάληξη μιας οικονομικής πολιτικής μεγάλων φιλοδοξιών και αγαθών προαιρέσεων, τα διδάγματα της οποίας δεν έχουν ακόμα, έναν αιώνα αργότερα, συζητηθεί ευρέως. Η πολιτική αυτή ανάγκασε το 1898 την Ελλάδα στην αποδοχή του Διεθνούς Οικονομικού Ελέγχου (ΔΟΕ) ο οποίος υποχρέωσε τη χώρα σε πολιτική αυστηρότατης λιτότητας, ως το 1910 τουλάχιστον, για να καταργηθεί τυπικά μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Ο Τρικούπης κυβέρνησε τη χώρα λίγους μήνες το 1875 και το 1880, λίγες μέρες το 1878, καθώς και μεταξύ 1882-85 και 1886-90. Διετέλεσε πρωθυπουργός και μεταξύ Ιουνίου 1892-Μαΐου 1893 και μεταξύ Νοεμβρίου 1893-Ιανουαρίου 1895, για να αποσυρθεί στη συνέχεια από την πολιτική, λίγο πριν από τον θάνατό του. Ο κύριος πολιτικός του αντίπαλος Θεόδωρος Δηλιγιάννης κυβέρνησε στις περιόδους 1885-86, 1890-92 και 1895-97 καθώς και για μικρότερα διαστήματα το 1903 και το 1905, για να δολοφονηθεί στις 31 Μαΐου 1905 από έναν χαρτοπαίκτη.

Οι πολιτικές των δύο ανδρών διέφεραν ώς την πτώχευση του 1893 στη ρητορεία, αλλά συνέκλιναν στην πράξη. Ο Τρικούπης τασσόταν υπέρ της οικονομικής ανάπτυξης. Εκπροσωπούσε γαιοκτημονικά συμφέροντα καθώς και το ελληνικό κεφάλαιο της Διασποράς και ήταν οπαδός της στρατιωτικής ετοιμότητας της χώρας να αντιμετωπίσει προκλήσεις της εξωτερικής πολιτικής που θα οδηγούσαν στη γεωγραφική της επέκταση. Ο Δηλιγιάννης ήταν κι αυτός πρόμαχος της Μεγάλης Ιδέας. Τασσόταν υπέρ του «νοικοκυρέματος» των δημόσιων οικονομικών της χώρας και εκπροσωπούσε πολιτικά τους «νοικοκυραίους» της πόλης και του χωριού. Παρά τα δημοφιλή «ο προϋπολογισμός αφήνει μικρό πλεόνασμα», «κάτω οι φόροι» και άλλες δημαγωγικές κορώνες, αμφότεροι οι πολιτικοί συσσώρευσαν μεγάλα ελλείμματα όσο κυβέρνησαν, δικαιολογώντας την απόκλιση μεταξύ προεκλογικών τους δεσμεύσεων και κυβερνητικών πεπραγμένων με επείγουσες τρέχουσες ανάγκες που πάντα θεωρούσαν ότι αντιμετώπιζαν.

Ο Τρικούπης εκμεταλλεύτηκε τη συγκυρία των καρπών της «εποχής του κεφαλαίου» στην ευρωπαϊκή οικονομία, που άνοιξε τις στρόφιγγες του διεθνούς δημόσιου δανεισμού το 1879, για να προωθήσει εκσυγχρονιστικές μεταρρυθμίσεις στην Ελλάδα. Βελτίωσε υποδομές και γενικές συνθήκες παραγωγής, εισήγαγε νομοθεσίες υποβοηθητικές των παραγωγικών προσπαθειών και, γεγονός μεγάλης σημασίας, κατηύθυνε υπέρογκους δανειακούς πόρους στην εθνική άμυνα της χώρας, δίνοντας δευτερεύουσα σημασία στην ορθολογική κατανομή και οικονομική χρήση τους.

Αντί αναθεώρησης του απαρχαιωμένου φορολογικού συστήματος και επιβολής φορολογίας στούς, κατά τον καθηγητή Ιωάννη Σούτσο, «μηδόλως φορολογουμένους» - ένα στρώμα εύπορων αστών, που συμπεριλάμβανε ανώνυμες εταιρείες και τραπεζικά ιδρύματα, συνάφθηκαν μεταξύ 1879 και 1890 επτά εξωτερικά δάνεια ονομαστικής αξίας 630 εκατ. δρχ. Ο καθηγητής Ανδρέας Ανδρεάδης υπολόγιζε το ποσό αυτό, μετά την αφαίρεση προμηθειών-μεσιτικών, σε 459 εκατ. δρχ. και σε μόλις 389 εκατ. πραγματικού κεφαλαίου, καθώς πολλά από τα δάνεια εξοφλούσαν αμέσως με τη σύναψή τους παλαιότερα. Από αυτά μόνο ένα, αυτό του 1890, και ένα μέρος του δανείου του 1884 αφορούσαν παραγωγικά έργα, την κατασκευή σιδηροδρομικής γραμμής Πειραιά-Συνόρων. Τα άλλα αφορούσαν στρατιωτικές/ναυτικές δαπάνες, εξόφληση χρεών του Δημοσίου προς τράπεζες και εξοφλήσεις οφειλών προγενέστερων δανείων.

Αποτέλεσμα ήταν μια παρατεταμένη οικονομική ευμάρεια χάρη στην αφθονία χρήματος και επικερδών τοποθετήσεων, στηριγμένη ωστόσο σε προϋποθέσεις που δεν ήταν αυτονόητο ότι θα ίσχυαν εσαεί.

Μάταια επεσήμαναν φιλελεύθεροι οικονομολόγοι της εποχής, όπως ο Ιωάννης Σούτσος και ο Αριστείδης Οικονόμος, ότι η χώρα έπρεπε να δανείζεται μόνον αφού θα είχε ισοσκελίσει τον προϋπολογισμό της. Οτι θα έπρεπε να εξισορροπούσε δαπάνες με εισπράξεις για να εισαγάγει ένα μετατρέψιμο νόμισμα στη θέση μιας, στα χαρτιά ισχύουσας για τη χώρα, συμμετοχής στο διεθνές νομισματικό σύστημα της εποχής. Οτι θα έπρεπε να φορολογήσει έχοντες και κατέχοντες και να αντλήσει πόρους από όλες τις κοινωνικές τάξεις, πράγμα που ο Τρικούπης απέφευγε να κάνει επικαλούμενος αναπτυξιακούς λόγους, συγκαλύπτοντας έτσι πολιτικές δεσμεύσεις του.

Το ξέσπασμα της σταφιδικής κρίσης και η παράταση της Μεγάλης Υφεσης στην Ευρώπη σήμαναν το πρόσκαιρο τέλος της φούσκας που είχε δημιουργηθεί. Οι τόκοι των δανείων απορροφούσαν το 40% των φορολογικών εσόδων και η πτώχευση το 1893 επήλθε ως μοιραίο. Οι Σούτσος και Οικονόμος είχαν ήδη αποβιώσει από το 1890, και στη συλλογική συνείδηση των σύγχρονων Ελλήνων φαίνεται ότι υπερίσχυσε η ρήση του Τρικούπη, ότι ήταν καλύτερος ένας ελλειμματικός προϋπολογισμός που θα εξασφάλιζε ετοιμοπόλεμο στράτευμα, παρά ένας ισοσκελισμένος. Βέβαια το 1897 η ρήση αυτή δεν απέτρεψε τη δεινή ήττα του υποτιθέμενου ετοιμοπόλεμου στρατεύματος που συρρίκνωσε πρόσκαιρα την Ελλάδα περίπου στα σύνορα της Μελούνας. Χρειάστηκε νέο δάνειο 170 εκατ. χρυσών φράγκων για να πληρωθεί πολεμική αποζημίωση στην Τουρκία προκειμένου να αποχωρήσει από τα καταληφθέντα εδάφη.

Διαπραγματεύσεις και «Αγανακτισμένοι»

Η πτώχευση του 1893 δεν επέδρασε αποτρεπτικά από το να διοργανωθούν οι Ολυμπιακοί Αγώνες το 1896, που άλλωστε την εποχή εκείνη δεν συνεπάγονταν τεράστια έξοδα. Η πτώχευση αφορούσε μόνο το εξωτερικό και όχι το εσωτερικό δημόσιο χρέος και η οικονομική ζωή στη χώρα συνεχίστηκε απρόσκοπτα, ενώ άρχισαν και οι «φιλολογικές» αναζητήσεις του χρονικού σημείου από του οποίου η οικονομία είχε πάρει τον δρόμο τής μη επιστροφής προς τη χρεοκοπία. Παρ' όλα αυτά δεν έλειψαν οι εντάσεις.

Ενώ ο Τρικούπης βρισκόταν σε αναζήτηση συμβιβασμού με τους ξένους δανειστές, σε αντικυβερνητικό συλλαλητήριο στο Πεδίον του Αρεως στις αρχές του 1895 συμμετείχε στο πλευρό των «αγανακτισμένων» αντικυβερνητικών διαδηλωτών ο διάδοχος του θρόνου, Κωνσταντίνος, με αποτέλεσμα την πτώση της κυβέρνησης. Η διάδοχη κυβέρνηση Δηλιγιάννη, στις 24 Ιουνίου 1895, ίδρυσε την «Υπηρεσία του Δημοσίου Χρέους», προσπαθώντας με τον τρόπο αυτό να καθησυχάσει τους ξένους δανειστές και εξουσιοδότησε τον Στέφανο Στρέιτ, διοικητή της Εθνικής Τράπεζας της Ελλάδος, να συμφωνήσει με τους ομολογιούχους. Υπήρχε ωστόσο μια αποστροφή προς τους ξένους δανειστές και η κυβέρνηση καθοδηγούμενη από τον Τύπο της εποχής και την κοινή γνώμη δεν ήταν έτοιμη να προχωρήσει σε έναν συμβιβασμό αποδεχόμενη τις υποχρεώσεις του ελληνικού Δημοσίου.

Στις λεγόμενες προτάσεις του Παρισίου του 1896, προβλεπόταν «κούρεμα» του τόκου σε 40% του άρτιου για τα δάνεια των μονοπωλίων και της κεφαλαιοποίησης (σε 32% για τα υπόλοιπα δάνεια) και απόδοση μέρους των εισπράξεων των υπεγγύων προσόδων στα μονοπώλια και τον καπνό στους ξένους δανειστές. Οι ομολογιούχοι ζητούσαν επίσης όλα τα έσοδα από το χαρτόσημο και συμμετοχή στο συμβούλιο της Εταιρείας των Μονοπωλίων. Κωλυσιεργίες παρέτειναν τις συζητήσεις, με την ελληνική πλευρά να πιστεύει ότι διαθέτει χρόνο και τον πρώτο λόγο. Ταξίδι επιτροπής των ομολογιούχων στην Αθήνα για να δει τον πρωθυπουργό παρήλθε άκαρπο.

Ετσι, πριν από την τυπική ολοκλήρωση των διαπραγματεύσεων, η όξυνση του Κρητικού ζητήματος, καθώς και η εισβολή τον Μάρτιο του 1897 δυνάμεων της Εθνικής Εταιρείας σε οθωμανικά εδάφη, άφησε μετέωρο το θέμα του συμβιβασμού. Στη βραχεία πολεμική αντιπαράθεση που προκάλεσε αυτή η -ουσιαστικά- κήρυξη πολέμου από ιδιώτες, η Ελλάδα υπέστη, ως γνωστόν, πανωλεθρία. Οι εχθροπραξίες τερματίστηκαν στις 7 Μαΐου 1897, ύστερα από επέμβαση της Ρωσίας, καθώς ο οθωμανικός στρατός προχωρούσε νικηφόρα προς τη Λαμία.

Διεθνής Επιτροπή Ελέγχου

Στις διαπραγματεύσεις που ακολούθησαν δεν συρρικνώθηκε εδαφικά η χώρα. Αντίθετα η επιβολή Διεθνούς Επιτροπής Ελέγχου, στα πρότυπα παρεμβάσεων σε Αργεντινή, Αίγυπτο και Τουρκία, έμελλε να αποτελέσει έναν πρωτόγνωρο πειραματισμό για την Ελλάδα. Η έκβαση του πολέμου υποχρέωσε επίσης την ελληνική πλευρά να αποδεχθεί το σχέδιο των έξι Μεγάλων Δυνάμεων της Ευρώπης για την αυτονομία της Κρήτης ως είχε.

Η Διεθνής Επιτροπή Ελέγχου ή, όπως ονομάστηκε αργότερα, Διεθνής Οικονομική Επιτροπή (ΔΟΕ), και στην καθομιλουμένη Διεθνής Οικονομικός Ελεγχος, ήταν το τίμημα που πλήρωσε το ελληνικό κράτος στους δανειστές του και στις έξι Μεγάλες Δυνάμεις της Ευρώπης λόγω της μεσολάβησής τους στις διαπραγματεύσεις για την παύση των εχθροπραξιών. Ηταν επίσης η προϋπόθεση για τη σύναψη νέου δανείου, απαραίτητου για την πληρωμή της πολεμικής αποζημίωσης προς την Τουρκία. Συγχρόνως, οι ευρωπαϊκές δυνάμεις διευθετούσαν μέσω της ΔΟΕ το άλυτο, μέχρι τότε, ζήτημα των χρεών του ελληνικού Δημοσίου προς τους ξένους δανειστές. Είναι προφανές ότι αν δεν είχε προηγηθεί η πτώχευση του 1893, ή αν είχε διευθετηθεί το ζήτημα μέσω διαπραγματεύσεων πριν από το 1897, η διάταξη για την επιβολή διεθνούς επιτροπής οικονομικού ελέγχου δεν θα είχε συμπεριληφθεί σε μια συνθήκη ειρήνης.

Η διευθέτηση, που έγινε αποδεκτή χωρίς πολλές αντιρρήσεις στις 10 Μαρτίου 1898 από το ελληνικό Κοινοβούλιο, στηριζόταν στη λογική ότι θα δίνονταν και νέα δάνεια στην Ελλάδα για να αντιμετωπίσει τα προβλήματά της, αλλά ταυτόχρονα και εγγυήσεις αποπληρωμής όλων των οφειλών της, και περιελάμβανε τα εξής:

1. Το δάνειο πολεμικών επανορθώσεων και το λεγόμενο «οικονομικό δάνειο».

2. Την υποθήκευση συγκεκριμένων φορολογικών προσόδων για την εξυπηρέτηση των δανείων.

3. Την αναδιάρθρωση του χρέους.

Οσον αφορά το πρώτο, αυτό δόθηκε για να αποχωρήσει η Τουρκία στα σύνορα του 1897, ενώ το «οικονομικό» χρησίμευε για την κάλυψη του ελλείμματος του προϋπολογισμού του 1897, για τη μετατροπή του εις χρυσόν χρέους και για την καταβολή ποσών προς δικαιούχους ελληνικών ομολογιών.

Οσον αφορά το δεύτερο, η Εταιρεία Διαχείρισης των Μονοπωλίων (που είχε συγκροτηθεί το 1887) μετονομάστηκε σε Εταιρεία Διαχείρισης του Δημοσίου Χρέους. Με εξαιρετική λεπτομέρεια και με καθολικό έλεγχο των ξένων ομολογιούχων η εταιρεία ανέλαβε την είσπραξη προσόδων από πωλήσεις πετρελαίου, αλατιού, τσιγαρόχαρτου, σπίρτων, παιγνιόχαρτων, φωτιστικού οινοπνεύματος και άλλων ειδών πρώτης ανάγκης της εποχής. Αποσπάστηκαν και προνόμια ελέγχων εφαρμογής των διατάξεων μέσω των ταινιών ασφαλείας που επικολλήθηκαν στα προϊόντα-φορείς έμμεσης φορολογίας, και που αποσκοπούσαν στη συγκέντρωση χρηματικών ποσών (σε εβδομαδιαία βάση!) σε λογαριασμό της Εθνικής Τράπεζας υπέρ των ομολογιούχων.

Οσον αφορά το τρίτο, τα υφιστάμενα δάνεια συμπτύχθηκαν σε τρεις κατηγορίες και συνδέθηκαν με υποθήκες όπως ο φόρος καπνού, τέλη χαρτόσημου και με εισπράξεις τελωνείων. Και εδώ πρυτάνευε η προτεραιότητα εξόφλησης των δανείων έναντι της προικοδότησης του Δημοσίου με φορολογικά έσοδα.

Επιβολή δημοσιονομικών και νομισματικών περιορισμών στο ελληνικό κράτος

Ως βάση υπολογισμού ελήφθησαν έσοδα και δαπάνες της περιόδου 1892-6. Σύμφωνα με αυτές, τα έσοδα ήταν περί τα 90 εκατ. και οι δαπάνες περί τα 63, ενώ το υπόλοιπο πήγαινε πριν από το 1893 στο δημόσιο χρέος. Ενώ οι δαπάνες προϋπολογίζονταν για το εγγύς μέλλον στα ίδια επίπεδα, στερώντας από το κράτος δυνατότητες παρέμβασης στην οικονομία (που άλλωστε κατά τα ισχύοντα τότε παγκοσμίως ήταν πολύ περιορισμένη), οι φορολογίες θα αύξαναν διαρκώς, με τη διαφορά να πηγαίνει υπέρ της εξόφλησης του χρέους. Για παράδειγμα, το 1903 προβλέπονταν έσοδα 100 εκατ. και δαπάνες του Δημοσίου 64 εκατ., δηλαδή περίπου το 40% των φορολογικών εσόδων κατευθύνονταν στη μείωση του χρέους και το υπόλοιπο στα ταμεία του κράτους. Αξίζει να υπογραμμιστεί ότι οι προβλέψεις της ΔΟΕ σχετικά με τα φορολογικά έσοδα αποδείχθηκαν ανακριβείς. Τα έσοδα ήταν από τις αρχές του 20ού αιώνα περισσότερα των προϋπολογιζομένων, προς μεγάλη χαρά του ΔΟΕ και της ελληνικής κυβέρνησης.

Σαν να μην έφτανε η απώλεια της δημοσιονομικής κυριαρχίας του ελληνικού κράτους, το ίδιο συνέβη και με τη νομισματική. Προκειμένου να αρθεί η αναγκαστική κυκλοφορία, κάποτε στο μέλλον, η Ελλάδα δεσμεύτηκε με το άρθρο 30 της συμφωνίας να αποσύρει ετησίως τουλάχιστον 2 εκατ. δρχ. από την κυκλοφορία, έτσι ώστε να μειωθεί η ποσότητα του κυκλοφορούντος πληθωρικού χαρτονομίσματος από την τρικουπική εποχή και να καταστεί κάποτε εφικτή η μετατρεψιμότητα του νομίσματος (αυτό όπως θα δούμε παρακάτω συνέβη ντε φάκτο το 1909). Συνεπώς και η νομισματική πολιτική της χώρας γινόταν περιοριστική και οι δυνατότητες του Δημοσίου να παρεμβαίνει στην οικονομία περιορίζονταν στο ελάχιστο δυνατό.

Του Μιχάλη Ψαλιδόπουλου

* Ο κ. Μιχάλης Ψαλιδόπουλος είναι καθηγητής της Ιστορίας Οικονομικών Θεωριών στο Τμήμα Οικονομικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Αθηνών και κάτοχος της έδρας Κωνσταντίνος Καραμανλής στη Σχολή Φλέτσερ του Πανεπιστημίου Ταφτς.

Πηγή Καθημερινή

2/7/2011

Βιβλιοπροτάσεις : Ανέκδοτες επιστολές της βασίλισσας Αμαλίας στον πατέρα της, 1836-1853

Αμαλία :"Η σκοτεινή μάζα σπρωχνόταν με τρομερά ουρλιαχτά"

Οι επιστολές που έγραψε η Αμαλία με αποδέκτη τον πατέρα της μεταξύ 1836 και 1853 και οι οποίες δημοσιεύονται για πρώτη φορά σε δύο τόμους σκιαγραφούν το πορτρέτο της Γερμανίδας που έγινε η πρώτη βασίλισσα της Ελλάδας. Σημαντικό τεκμήριο για την εποχή και για την εξέγερση του 1843«Ο Οθων αγαπάει την Ελλάδα, εγώ όμως είμαι ερωτευμένη μαζί της» γράφει τον Ιανουάριο του 1845 η πρώτη βασίλισσα της Ελλάδας, η 26χρονη Αμαλία, σε επιστολή στον πατέρα της, τον μεγάλο δούκα Παύλο Φρειδερίκο Αύγουστο του Ολδεμβούργου. 

Οι επιστολές προς τον πατέρα της- από τον Δεκέμβριο του 1836, όταν η Αμαλία ξεκίνησε για την Ελλάδα, ως τον θάνατο εκείνου το 1853-, δημοσιευμένες για πρώτη φορά σε μετάφραση και επιμέλεια των Μίχαελ και Βάνας Μπούσε, από το προσωπικό αρχείο της Αμαλίας που φυλάσσεται στα Κρατικά Αρχεία της πόλης του Ολδεμβούργου, διαβάζονται σαν απολαυστικό μυθιστόρημα ενηλικίωσης.

Ορφανή από μητέρα σε ηλικία δύο ετών, η Αμαλία μεγαλώνει στο Ολδεμβούργο με την αγάπη του πατέρα της και τη στοργή διαδοχικών μητριών. Στα δεκαοκτώ παντρεύεται τον Οθωνα, με τον οποίο ήταν ερωτευμένη από παλιά, και τον ακολουθεί στο μικρό νεόκοπο κράτος στα Βαλκάνια όπου αυτός έχει διοριστεί βασιλιάς. Τον πρώτο καιρό προσπαθεί να γνωρίσει τον τόπο και τους υπηκόους της και μαθαίνει ελληνικά με εντατικούς ρυθμούς. Κάνει περιπάτους με το άλογο στην Αττική ( «Ενας δρόμος που απολαμβάνω να τον διατρέχω έφιππη είναι ο δρόμος προς τον Πειραιά. Βλέπει κανείς πολλές άμαξες, πολλούς ξένους, ταχυδρομικές άμαξες, υποζύγια, καμήλες, κάθε εθνικότητας ναύτες» ) και εξερευνητικά ταξίδια στην επαρχία ( «απερίγραπτα ωραίος είναι ο ουρανός και λένε πως ακόμη και ο ιταλικός δεν μπορεί να συγκριθεί μαζί του», «τα πολλά κοπάδια και οι άνθρωποι στους αγρούς με τις γραφικές τους ενδυμασίες κάνουν την εικόνα πιο ζωντανή», «οι νύχτες με φεγγάρι εδώ είναι μεγαλειώδεις» ).

Στην Αθήνα, που «δεν είναι ακόμη σαν άλλες ευρωπαϊκές πόλεις αλλά εξαιρετικά ιδιόμορφη», η ενοικιαζόμενη βασιλική κατοικία στην πλατεία Κλαυθμώνος είναι «όμοια με αυτές των αστών στα δικά μας μέρη, και ίσως λίγο χειρότερη». Η Αμαλία παρακολουθεί από κοντά την πορεία ανέγερσης των ανακτόρων και καταπιάνεται με την ανοικοδόμηση και τον καλλωπισμό της πόλης με τον ενθουσιασμό νεαρής νοικοκυράς. Φροντίζει για τη φύτευση του σημερινού Εθνικού Κήπου και για τον σχεδιασμό δρόμων, οργανώνει έναν σύλλογο κυριών, ενδιαφέρεται για την ανάπτυξη πολιτιστικής ζωής και εύχεται να κάνει έναν γιο.

Οι ξένοι και το έλλειμμα

Οι επιστολές της εκλύουν οικειότητα και θερμή αφοσίωση προς τον «αγαπημένο,καλό,γλυκό,αγγελικό πατέρα» από την «κόρη του που θα τον αγαπά αιώνια», νοσταλγία για την οικογένεια και τη ζωή της στο πατρικό σπίτι και ανυπόκριτη τρυφερότητα για τον Οθωνα ( «Αγαπημένε μου πατέρα, δεν τον εξετίμησες νομίζω αρκετά και αυτό με λυπεί,γιατί θα το άξιζε.Μέχρι τώρα όλος ο κόσμος παραγνωρίζει την αξία του και περισσότερο από όλους ο ίδιος ο πατέρας του» ). Τα οικογενειακά νέα εναλλάσσονται με τις ειδήσεις για την κατάσταση στο νέο κράτος και τα εμπόδια που αναχαιτίζουν την πρόοδό του, για τους σεισμούς του 1837 και την επιδημία πανώλους στον Πόρο.

Την πολιτική την παρακολουθεί από μακριά. «Βλέπω πόση πρόοδος υπάρχει σε όλα» γράφει το 1840 για τις εντυπώσεις της από ταξίδι στην Πελοπόννησο, «πόσο καλός είναι ο λαός στην πραγματικότητα και όλη η αυθάδεια προέρχεται από μερικούς φωνακλάδες της πρωτεύουσας». Παρατηρεί τους διαξιφισμούς των Μεγάλων Δυνάμεων για την εξασφάλιση μεγαλύτερης επιρροής στο νέο κράτος, εξοργίζεται με τους διπλωμάτες «οι οποίοι βαριούνται εδώ και περνούν τον καιρό τους με μηχανορραφίες» και ενοχλείται με τις αναφορές των ξένων εφημερίδων στην Ελλάδα: «Θύμωσα πολύ τώρα τελευταία όταν διάβασα στην εφημερίδα “Αllgemeine Ζeitung” ότι ο φετινός προϋπολογισμός της Ελλάδας παρουσιάζει 2 εκατομμύρια δραχμές έλλειμμα,ενώ συμβαίνει το αντίθετο» . Συμπαθεί τους ντόπιους και δυσπιστεί απέναντι στους ξενοφερμένους με τις σπουδές στα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια και τις θεωρίες τους. 

Η 3η Σεπτεμβρίου

Τον Σεπτέμβριο του 1843 η Αμαλία περνά από το περιθώριο στο προσκήνιο της πολιτικής ζωής. «Σιγά σιγά άρχισαν να πέφτουν συνθηματικοί πυροβολισμοί και στην πόλη και από την Ακρόπολη.Φωτιές ήταν αναμμένες στα βουνά και ένα φοβερό βουητό ακουγόταν από την πόλη...Τρομερή ήταν η στιγμή που τα στρατεύματα πλησίασαν. Ιππικό, τάγματα ακροβολιστών και πεζικόπλησίασαν όλοι και φώναζαν με φοβερά ουρλιαχτά “ζήτω το Σύνταγμα”.Ηταν μία και μισή» περιγράφει την εξέγερση της 3ης Σεπτεμβρίου στον πατέρα της.

Ενθαρρύνει τον Οθωνα να παραχωρήσει Σύνταγμα στους Ελληνες. Στις επιστολές της που ακολουθούν οι αναλυτικές περιγραφές της αρχιτεκτονικής και του περίτεχνου ζωγραφικού διακόσμου του παλατιού δίνουν πλέον τη θέση τους σε ειδήσεις για την ψήφιση του Συντάγματος. Η 3η Σεπτεμβρίου στρέφει την προσοχή επάνω της. Ειλικρινής, αυθόρμητη και πεισματάρα, η Αμαλία αναμειγνύεται έκτοτε στην πολιτική: «Οταν αντιληφθώ ότι κάτι δεν αρέσει στον Οθωνα,αλλά δεν μπορεί εύκολα να αρνηθεί ή πιστεύει ότι δεν συμφέρει για πολιτικούς λόγους, επεμβαίνω και βάζω τέλος μια και καλή με τον δικό μου ιδιαίτερο τρόπο,που τον δέχονται,γιατί θεωρούν ότι εγώ έτσι είμαι» εξομολογείται στον πατέρα της.

Τον Αύγουστο του 1850 ο Οθων αναχωρεί για ταξίδι στη Γερμανία. «Αισθάνομαι τρόμο με την ιδέα ότι θα μείνω έτσι μόνη» γράφει η Αμαλία. Την 11η Αυγούστου ορκίζεται πίστη στον βασιλιά και στο Σύνταγμα και αναλαμβάνει την αντιβασιλεία. «Με τη βοήθεια του Θεού ελπίζω να τα καταφέρω» εύχεται η θρησκευόμενη προτεστάντισσα.

«Πότε θα έρθει ο καιρός που θα είμαστε ανεξάρτητοι;»

Οι επιστολές της Αμαλίας,που μοιάζουν περισσότερο με προσωπικό ημερολόγιο,προσφέρουν αυτοβιογραφικό υλικό που φωτίζει την προσωπικότητά της ενώ ταυτόχρονα καταγράφουν το χρονικό ενηλικίωσης του νέου ελληνικού κράτους.Τους τόμους πλαισιώνουν κατατοπιστική εισαγωγή,επεξηγηματικές σημειώσεις,χρήσιμη βιβλιογραφία και ευρετήρια.Οι πληροφορίες που παρέχει αυτή η πολυσέλιδη δίτομη έκδοση,από τη μεγάλη κλίμακα των ευρωπαϊκών επαναστάσεων του 1848 και της διεθνούς διπλωματίας ως τα μικρά και καθημερινά του ελληνικού βίου,συνθέτουν ένα συναρπαστικό ψηφιδωτό που θα εμπνεύσει πολλές μελέτες στους ιστορικούς της εποχής. Οι υπόλοιποι απολαμβάνουμε τη δροσερή αφήγησή της στην οποία πρωταγωνιστούν οΚωλέττης ,οΜαυροκορδάτος,ο σκοτεινός βρετανός διπλωμάτηςΛάυονς, οιΣούτσοι,οΙάκωβος Ρίζος Νερουλόςκαι άλλες μορφές της ιστορίας μας και αφήνουμε να μας μυήσει στα ξεχασμένα χρόνια της μοναρχίας,τα μακρινά μεν,οικεία δε:«Η κατάσταση αυτή τη στιγμή είναι πολύ δύσκολη.Η Ελλάδα δεν μπορεί να ξεπληρώσει τις Μεγάλες Δυνάμεις» γράφει η Αμαλία τον Απρίλιο του 1843. Οι Μεγάλες Δυνάμεις πιέζουν την Ελλάδα να ανταποκριθεί στις υποχρεώσεις προς τους δανειστές της προκειμένου να λάβει την τρίτη δόση του δανείου που της είχαν παραχωρήσει το 1832.«Πρέπει να γίνουν κάθε είδους περικοπές και περιορισμοί,που είναι κακό πράγμα...Πότε θα έρθει ο καιρός που θα είμαστε ανεξάρτητοι;Καλύτερα να τρως ξερό ψωμί και να είσαι ανεξάρτητος». 

Της Λαμπρινής Κουζέλη

Πηγή Το Βήμα

5.6.2011

 «Η Ελλάδα του Οθωνα έμελλε να προσκόψει σε δυσυπέρβλητα εμπόδια.Το νεοσύστατο κράτος ήταν αδύναμο διπλωματικά, πολιτικά,στρατιωτικά,οικονομικά.Η καταπάτηση του δικαίου στο όνομα της ισχύος αποτελούσε τον κανόνα.Η επίκληση της αρχής των εθνοτήτων δεν είχε πρακτικό αντίκρισμα εφόσον η εξάρτηση της χώρας στο πεδίο των διεθνών σχέσεων,ιδίως από τις τρεις Προστάτριες Δυνάμεις,άγγιζε το απόγειό της.Το γεγονός εξάλλου ότι η Ελλάδα, πέρα από την επωφελή ένταξη και λειτουργία στους κόλπους της διεθνούς ζωής,απέβλεπε σταθερά και στην εδαφική επέκταση σε βάρος ισχυρού γείτονα όπου η εθνική κοινότητα είχε την πληθυσμική υπεροχή παρέχει το μέτρο της εγγενούς αυτής δυσκολίας.Επιπλέον,η εμμονή των Ελλήνων στη δημοκρατική αρχή ενέτεινε τα εσωτερικά προβλήματα από τη στιγμή που ο Οθων,ως ο ρυθμιστής του πολιτεύματος,διεπόταν από την αντίθετη αντίληψη- είτε αντιδρώντας είτε απρόθυμα εφαρμόζοντας τους δημοκρατικούς κανόνες.Φαύλος κύκλος αδυναμιών που ανέστελλαν την ανάπτυξη και το κύρος της Ελλάδος.

Οι ιστορικές σπουδές και έρευνες που αφορούν την οθωνική περίοδο είναι μάλλον πτωχές.Τα γενικότερα αξιόλογα επιστημονικά έργα- όπως του Τζον Αντονυ Πετρόπουλος - είναι σπάνια και οι ειδικότερες μελέτες ολίγες.Υπό τις συνθήκες αυτές προσλαμβάνει μεγαλύτερη σημασία η μεταγραφή και η μετάφραση των ανέκδοτων επιστολών της βασίλισσας Αμαλίας στον πατέρα της, μεγάλο δούκα του Ολδεμβούργου.Μέσα από τα γράμματα αυτά διακρίνονται τα θετικά και τα αρνητικά χαρακτηριστικά της πρώτης βασίλισσας των Ελλήνων.Αφενός η ανυπόκριτη αγάπη και αφοσίωση στην Ελλάδα,η ακάματη δραστηριότητα,η επίδοσή της στο πεδίο της αισθητικής αναμόρφωσης της πρωτεύουσας και η δημιουργία του Εθνικού Κήπου και αφετέρου η πολυπραγμοσύνη και η αδυναμία να προσαρμοστεί στο δημοκρατικό κλίμα και να σταθμίσει το γενικότερο πλαίσιο της διεθνούς ζωής και τις πραγματικές δυνατότητες της Ελλάδος.Σε κάθε περίπτωση,όμως,η ειλικρίνεια και η λεπτομερής περιγραφή φωτίζουν εποικοδομητικά το ιστορικό τοπίο».

Ο κ.Κωνσταντίνος Σβολόπουλος είναι καθηγητής Ιστορίας,τέως πρόεδρος της Ακαδημίας Αθηνών.

του ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΣΒΟΛΟΠΟΥΛΟΥ